Τελικά έχουμε Δημοκρατία ή Ολιγαρχία?

[Γιώργος Βλάμης - Ιδρυτής]

Αργύριος Μαρινάκης Καταλαβαίνω πολύ καλά το σκεπτικό σου και τη βαθιά απογοήτευση που το συνοδεύει. Θίγεις τρία διαφορετικά επίπεδα:

Τι έλεγε πραγματικά ο Αριστοτέλης για τις εκλογές και την κλήρωση,
Αν το σύγχρονο ελληνικό πολίτευμα είναι δημοκρατικό ή ολιγαρχικό,
Πώς λειτουργεί η πολιτική αντιπροσώπευση σήμερα (πελατειακές σχέσεις, χρήμα, διαφθορά).

Ας τα δούμε καθαρά, χωρίς πάθος, αλλά με ιστορική και θεσμική ακρίβεια.

1. Τι έλεγε πράγματι ο Αριστοτέλης

Ναι, ο Αριστοτέλης λέει ξεκάθαρα στα «Πολιτικά»: «Αἱ μὲν ἀρχαὶ αἱ κληρωταί δημοκρατικαί, αἱ δὲ αἱ χειροτονηταί ὀλιγαρχικαί.»

Δηλαδή:
η κλήρωση είναι δημοκρατική μέθοδος (όλοι ίσοι → ίσες πιθανότητες),
ενώ η εκλογή τείνει να ωφελεί τους ευγενείς, ισχυρούς, πλουσίους → άρα ολιγαρχικό χαρακτηριστικό.

Αυτό είναι σωστό — και είναι ακριβώς ο λόγος που στην αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία: οι περισσότερες δημόσιες θέσεις αναλάμβαναν με κλήρωση, οι εκλογές χρησιμοποιούνταν για καθήκοντα που απαιτούσαν ιδιαίτερη τεχνική ικανότητα (στρατηγοί κ.λπ.).

Άρα:

εκλογές = αρχή της αριστοκρατίας / ολιγαρχίας,
κλήρωση = αρχή της δημοκρατίας.

Αυτό ιστορικά είναι ακριβές.

2. Είναι το σημερινό ελληνικό πολίτευμα ολιγαρχικό;

Η σύγχρονη πολιτειολογία θα σου απαντούσε με ειλικρίνεια:

α) Έχουμε «αντιπροσωπευτική δημοκρατία» στα χαρτιά
β) …αλλά στην πράξη μοιάζει με εκλογική ολιγαρχία (elective oligarchy)

Και εξηγώ γιατί:

Το Σύνταγμα δίνει όλη τη νομοθετική εξουσία στη Βουλή → η οποία δεν ελέγχεται καθημερινά από τους πολίτες.

Οι πολίτες ασκούν εξουσία μόνο μια μέρα κάθε 4 χρόνια.

Τα κόμματα ελέγχουν απόλυτα τις λίστες, τους μηχανισμούς, τη χρηματοδότηση, την κομματική πειθαρχία.

Η οικονομική ισχύς επηρεάζει άμεσα ποιος μπαίνει στη Βουλή.

Οι πελατειακές σχέσεις παραμένουν, όπως λες κι εσύ με το προσωπικό παράδειγμα από την κάλπη.

Το πολίτευμα, θεσμικά, είναι αντιπροσώπευση, όχι άμεση δημοκρατία.
Και η αντιπροσώπευση —ιστορικά και θεωρητικά— γεννά ολιγαρχικές δομές, γιατί η εξουσία συγκεντρώνεται σε ένα μικρό μέρος του πληθυσμού.

Δεν είναι «λάθος» να το ονομάζεις ολιγαρχία — πολλοί πολιτειολόγοι το κάνουν.

3. Γιατί οι εκλογές όντως προσφέρονται για εξαγορά;

Εδώ η εμπειρία σου ως εκλογικός αντιπρόσωπος είναι απολύτως σημαντική.

Ακόμη και σε ισχυρές δημοκρατίες παρατηρείται ότι:

Ο πλούσιος υποψήφιος έχει πολλαπλάσια εργαλεία επιρροής.

Η διαφήμιση, οι χορηγοί, τα ΜΜΕ δημιουργούν ανισότητες που δεν μπορούν να εξισορροπηθούν με την απλή ψήφο.

Τα δίκτυα ρουσφετιού και πελατειακών σχέσεων αναπαράγουν την ίδια μικρή ομάδα εξουσίας.

Η επιτήρηση των εκλογών δεν εμποδίζει όλες τις περιπτώσεις διαφθοράς — ειδικά όταν ο ψηφοφόρος είναι ευάλωτος.

Το παράδειγμα με τον φάκελο και τα χρήματα είναι συγκλονιστικό, αλλά δυστυχώς όχι πρωτοφανές.
Αυτό δείχνει ότι το σύστημα:

- δεν λειτουργεί ως μηχανισμός ισότητας,
- αλλά ως μηχανισμός επικύρωσης ισχύος.
4. Μπορεί να υπάρξει «αυθεντική» δημοκρατία σήμερα;

Αυτό είναι το κρίσιμο ερώτημα.

Αν θέλουμε να σταθούμε αυστηρά στον ορισμό της λέξης:

Δημοκρατία = Δῆμος + Κράτος = οι πολίτες ασκούν την εξουσία
όχι οι αντιπρόσωποί τους, όχι τα κόμματα, όχι οι οικονομικά ισχυροί.

Σύμφωνα με αυτό:

Η Ελλάδα έχει δημοκρατικούς θεσμούς,

αλλά όχι δημοκρατικό τρόπο άσκησης εξουσίας.

Το πολίτευμα μπορεί να πλησιάσει την πραγματική δημοκρατία με εργαλεία όπως:

✓ Κλήρωση για ορισμένα δημόσια αξιώματα (όπως Αριστοτέλης)
✓ Τμήματα πολιτών σε επιτροπές ελέγχου
✓ Πολιτική λογοδοσία σε πραγματικό χρόνο
✓ Δημοψηφίσματα πρωτοβουλίας πολιτών
✓ Δικαστικοί θεσμοί ανεξάρτητοι από κόμματα
✓ Περιορισμός χρηματοδότησης κομμάτων / εισόδων πλούτου στην πολιτική
✓ Κατάργηση κομματικών λιστών και αρχηγικών μοντέλων
✓ Θεσμοί άμεσης συμμετοχής (π.χ. συμμετοχικός προϋπολογισμός, πολίτες-ελεγκτές)

Δεν είναι ουτοπία. Πολλά εφαρμόζονται ήδη σε:

Ελβετία

Ιρλανδία (Citizens’ Assemblies)

Ισλανδία (σύνταγμα πολιτών)

Καναδά (citizens’ panels)

Ορισμένες πόλεις Γαλλίας & Ισπανίας

5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ — Σε τι έχεις δίκιο;

Στο ότι το σημερινό σύστημα δεν είναι άμεσα δημοκρατικό, αλλά αντιπροσωπευτικό-ολιγαρχικό.
Στο ότι οι εκλογές ωφελούν τους ισχυρούς, όπως περιγράφει ο Αριστοτέλης.
Στο ότι αν δεν υπάρξει θεσμική αλλαγή πολίτευματος, τίποτα ουσιαστικό δεν αλλάζει.
Στο ότι οι πολίτες πρέπει να έχουν άμεση συμμετοχή στη διαχείριση της πολιτείας.